Wat is een furunkel (kook) en carbuncle?

Een **furunkel** is een diepe, acute, geïsoleerde infectie van een haarsakje (pilosebaceus eenheid) en het omliggende subcutane weefsel, meestal veroorzaakt door **Staphylococcus aureus** (methicilline gevoelig MSSA of resistent MRSA). Een **carbuncle** is een samenloop van meerdere furunkels met meerdere drainagepuncten, dieper en extensiever, vaak met systemische symptomen (koorts, vermoeidheid).

Oorzaak en Risicofactoren

• Bacterie: *S. aureus* (kolonisatie neus/perineum/huid → auto-inoculatie). PVL-positieve stammen (Panton-Valentine Leukocidine) → meer virulent, recidiverend, necrotiserend.
• Invalsporten: Microtrauma (scheren, wrijving, kleding), ingewassen haren, insectenbeten, eczeem, atopisch dermatitis.
• Risicofactoren recidiverend/ernstig: Diabetes mellitus (hyperglykemie → immuunfunctie), obesitas, HIV/immunosuppressie, nierfalen, maligniteit, IV drug gebruik, slechte hygiëne, nasale *S. aureus* draagstaat, huisgenoot met infectie, atopie.
• Lokalisatie: Haarrijke, wrijvingsgebieden: nek, oksel, lies, billen, rug, schouders, gezicht.

Symptomen: Van rode bult tot absces

1. Rode, pijnlijke, verbolten knobbeltje (perifollikulitis).
2. Vergroting, verhoogde pijn, fluctuatie (pusvorming), centrale gele kop (necrose/absces).
3. Omdringend rode rand (cellulitis).
4. Spontane perforatie → pusafscheiding → genezing met litteken.
5. Systemisch: koorts, klieropzwelling, vermoeidheid (vooral carbuncle).

Behandeling: Van afwachten tot incisie

Zelfzorg (kleine, enkelvoudige furunkel, geen systemische tekens, geen risicofactoren)

• Warme, vochtige compressen 3-4x/dag 15-20 min → bevordert rijping/drainage.
• Goede hygiëne: was handen, reinig met antibacteriële zeep/chlorhexidine, dek met steriel verband.
• **NOOIT** uitknijpen/prikken → verspreiding bacterieën, diepere infectie, septische trombose (gezichtsgebied → caverneuze sinus trombose).
• Na perforatie: schoonhouden,verband wisselen tot genezing.

Medische behandeling (Indicaties)

• Absces niet zelf ontlastend na 3-5 dagen warme compressen.
• Diameter >2-3 cm, diepe absces, cellulitis >5cm, koorts, immunogereprimeerd, diabetes, gezichtsgebied (gevaarlijke driehoek), carbuncle, recidiverend.
• Incisie & Drainage (I&D): Goudstandaard. Lokale anesthesie (lidocaine 1-2% met epinefrine), kruisincisie, pus verwijderen, uitspoelen (NaCl), eventueel drain/strip gauze 24-48u. **Antibiotica *niet* routine na adequate I&D** (alleen bij cellulitis, systemische symptomen, immunogereprimeerd, kunstmatige prothesen, hartklepaandoening, recursief).
• Antibiotica (indien geïndiceerd): Empirisch dekking MSSA + MRSA: Clindamycine, Doxycycline, TMP-SMX, Linezolid, Tedizolid. MRSA verdacht/bevestigd: TMP-SMX, Doxy, Clinda (inducible resistentie check), Linezolid. Duur 5-7 dagen (tot cellulitis verdwenen).
• Recidiverende furunculose (>3-4/jr):
  1. Decolonisatie patiënt + huisgenoten: Mupirocine neusmaaz 2x/dag 5-10 dagen + Chlorhexidine 4% lichaamssjampoo 3x/week + wassen kleding/beddengoed 60°C.
  2. Onderliggende oorzaak uitsluiten (diabetes, immuundefect, hidradenitis suppurativa).
  3. Langdurige laagdosis antibiotica (bijv. doxycycline 50-100mg 1x/dag 3-6 mnd) *soms* overwogen, bewijs beperkt.

Complicaties

• Cellulitis, lymphangitis, lymphadenitis.
• Septische tromboflebitis / Caverneuze sinustrombose (gezichtsgebied).
• Bacteriemie / Sepsis / Metastatische abscessen (bot, long, hersenen, hartkleppen).
• Scarring / Permanente haaruitval.

Conclusie

Furunkels zijn veelvoorkomende, pijnlijke *S. aureus* infecties. Kleine, enkelvoudige gevallen genezen vaak met warme compressen en hygiëne. **Incisie & Drainage is de hoeksteen van behandeling bij geabscedeerde of grote lesies; antibiotica zijn adjunctief.** Recidiveren vereist decolonisatie van patiënt en contacten, en uitsluiten van onderliggende risicofactoren (diabetes, immuundefect). Hygiëne en vermijden van trauma/wrijving zijn de beste preventie.