Acanthosis nigricans (AN) is een velverandering: donkere, verdikte, fluweelachtige huid in vouwen (nek, oksels, liezen). Het is géén ziekte, maar een zichtbaar teken van een onderliggende aandoening – vaak insulineresistentie.

Herkenning

• Symmetrisch, grijsbruin tot zwart, dikke/fluweelachtige textuur.
• Meestal asymptomatisch (geen jeuk/pijn), tenzij kwaadaardige vorm.
• Ook: oksels, liezen, onder borsten, handpalmen, voetzolen, lippen.

Oorzaken

1. Insulineresistentie / obesitas / diabetes type 2 (meest frequente): hoge insuline stimuleert keratinoctygroei via IGF-1 receptor. Studie (Ann Fam Med 2007): AN → 2x hoger risico diabetes type 2 (7–39 jarigen).
2. PCOS: ook insulineresistentie.
3. Medicijnen: nicotinezuur, anticonceptiepil, corticosteroïden, groeihormoon.
4. Endocrien: hypothyreoidie, acromegalie, Cushing.
5. Kwaadaardig (paraneoplasitisch): maag/darm/kanker, long, uterus, ovarium, blaas, prostate. Vaak snelle onset, ernstige jeuk, wijdverspreid (ook handpalmen/voetzolen/mucosa).
6. Erfelijk (benigne familiale AN): autosomaal dominant, kinderlijke onset, geen ziekteassociatie.

Diagnostiek

• Klinisch: inspectie + anamnese (gewicht, medicijnen, familie, klachten).
• Lab: nuchterglucose, HbA1c, insuline, lipidprofiel, schildklier, lever/nier.
• Bij verdenking op maligniteit: beeldvorming (CT thorax/abdomen), endoscopie, tumor markers.
• Biopsie: alleen bij diagnostische twijfel (toont hyperkeratose, papillomatose, acanthose – aspecifiek).

Behandeling: gericht op oorzaak

• Gewichtsverlies + beweging + dieet (laag glycemische index): kan AN doen regresseren en diabetes voorkomen.
• Medicijnen afbouwen/vervangen (in overleg arts).
• Diabetes/PCOS/schildklier behandelen.
• Kosmetisch (bij blijvende klachten): retinoïden (tretinoïne), AHA/BHA, ureum, salicylzuur, laser (fraxel, CO2), dermabrasie. Alleen als onderliggende oorzaak onder controle.

Prognose

• Benigne (obesitas/insulineresistentie/medicijnen/erfelijk): goed bij behandeling oorzaak.
• Malign: vaak al gevorderde ziekte → slechte prognose. AN kan eerste teken zijn → vroegtijdige detectie redt levens.

Conclusie: AN negeren is een gemiste kans. Zie het als een oproep voor metabolische screening en levensstijlverandering.