Wat is tramadol?

Tramadol is een centraal werkzaam analgeticum met twee mechanismen: zwakke μ-opioïde agonist + serotonine/noradrenaline heropnameremming (SNRI). Geïndiceerd voor matige tot ernstige pijn. Dosering: 50–100 mg 4–6-uurliks, max 400 mg/dag (300 mg >75 jr). Beschikbaar als capsule, tablet, SR-tablet, druppels, suppo, IV/IM.

Veelvoorkomende bijwerkingen (RCT n=550)

Bijwerking	Incidentie
Diarree	26%
Misselijkheid/braken	24%
Hoofdpijn	18%
Slaperigheid	16%
Braken (apart)	9%
Jeuk	8%
Zweet	6%
Droge mond, obstipatie, dyspepsie	~5% elk
CNS: tremor, angst, spierspasmen, hallucinaties, emotionele labiliteit	7%

Ernstige / waarschuwingsbijwerkingen

• Toevallen: drempelverlaging (risico bij epilepsie, hersenletsel, alcoholontwenning, combinatie met SSRI/SNRI/MAO-I/TCA/antipsychotica, bupropion). Contra-indicatie bij onbeheerste epilepsie.
• Serotoninesyndroom: agitatie, hyperreflexie, myoclonus, hyperthermie, autonom onstabiel – bij combinatie met serotonerge middelen. Stop tramadol, supportive care, cyproheptadine.
• Respiratoire depressie: bij hoge dosis, combinatie met alcohol, benzodiazepines, opioïden, gabapentinoïden, spierontspanners. Naloxon effectief maar korter werkzaam dan tramadol (herhalen).
• Allergie / anafylaxie / SJS/TEN: huiduitslag, angio-oedeem, dyspnee. Stop direct.
• Hyponatriëmie (SIADH): vaker ouderen, diureticagebruik.
• QT-verlenging / torsades: zeldzaam, risico bij hypot kaliëmie, congenital LQTS, combinatie met andere QT-verlengende middelen.

Verslavings- en misbruikpotentieel

• Tramadol is een Schedule IV (VS) / Lijst I (NL) geneesmiddel – fysieke en psychische afhankelijkheid gedocumenteerd.
• Tolerantie, ontwenning (angst, insomnia, diarree, spierpijn, tremor, toevallen), craving, doctor shopping.
• Risicofactoren: eerdere substance use disorder, psychiatrische comorbiditeit, hoge dosis, langdurig gebruik, jonge leeftijd.
• Afbouw: geleidelijk (10–25% per week) om ontwenning te minimaliseren.

Interacties (klinisch relevant)

Interactiepartner	Effect	Actie
SSRI, SNRI, TCA, MAO-I, linezolide, tramadol zelf	Serotoninesyndroom	Vermijden combinatie; washout 14 dagen (MAO-I)
Benzodiazepines, alcohol, opioïden, gabapentinoïden, antihistaminica 1e gen, spierontspanners	Versterkte CNS-depressie, respiratoire depressie	Vermijden of nauwlettend monitoren; naloxon beschikbaar
Warfarine	Verhoogde INR	INR monitoren
Carbamazepine, rifampicine, fenytoïne, Johanniskruid	CYP3A4/2D6 inductie → lagere tramadol/oxymorfon spiegel	Dosering aanpassen / alternatief
Ketoconazole, fluoxetine, paroxetine, bupropion, quinidine	CYP2D6 inhibitie → minder oxymorfon, meer moederstof (↓ analgesie, ↑ SNRI effect)	Monitor effect/bijwerkingen

Conclusie

Tramadol is een nuttig analgeticum met uniek dubbel mechanisme, maar de toevallen-, serotoninesyndroom- en verslavingsrisico's vereisen strenge selectie, monitoring en patiënteducatie. Het is geen veilige eerste lijn voor chronische niet-kankerpijn (CDC/NHG: niet-opioïde, niet-medicamenteus eerst). Bij indicatie: laagste effectieve dosis, korte duur, geen combinatie met serotonerge/CNS-depressieve middelen, duidelijke afbouwstrategie, naloxon-voorschrift bij risico. Alternatieven (duloxetine, pregabaline, topicaal NSAID, fysio, CBT) overwegen.