Waarom 25(OH)D de enige betrouwbare marker is
Vitamine D metabolisme is een meerstapsproces. De 25-hydroxyvitamine D (25(OH)D, calcidiol) is de primaire circulerende vorm, geproduceerd in de lever uit zowel D2 als D3. Het heeft een halfwaardetijd van 2-3 weken en reflecteert de *totale* vitamine D status (huid + dieet + supplementen). De actieve hormoonvorm 1,25(OH)2D (calcitriol) is **niet** geschikt voor statusbepaling (korte halfwaardetijd, stijgt paradoxaal bij tekort door secundaire hyperparathyreoidisme).
Metabolisme overzicht
- Huid (D3) / Dieet (D2 + D3): Cholecalciferol / Ergocalciferol
- Lever (CYP2R1, CYP27A1): 25-hydroxylatie → **25(OH)D** (opslagvorm, gemeten in bloed)
- Nieren (CYP27B1): 1α-hydroxylatie → **1,25(OH)2D** (actief hormoon, calcitriol)
- Extrarenale weefsels: Immuuncellen, keratinocten, prostaat, borst, colon kunnen ook 1,25(OH)2D produceren voor autocrine/paracrine effecten
Vitamine D3 vs D2: metabolische verschillen
- D3 (cholecalciferol): efficiënter 25-hydroxylatie, hogere affiniteit voor vitamine D-bindend eiwit (DBP), langere halfwaardetijd
- D2 (ergocalciferol): snellere catabolisme, kortere duur actie, mindere potentie (factor 2-3)
- Supplementadvies: **Kies D3 (cholecalciferol)** voor betere en duurzamere verhooging 25(OH)D
Bronnen van vitamine D
- Zonlicht (D3): 7-dehydrocholesterol + UV-B → pre-D3 → D3. 15-30 min midden op de dag (zomer) = 10.000-20.000 IE. Winter (boven 35° breedte): geen productie.
- Voeding D3: Zalm (wilde > gekweekte), makreel, haring, tonijn, levertraan, eigeel, rundlever, verrijkte melk/plantaardige drankjes
- Voeding D2: Paddenstoelen (UV-begloeid), verrijkte producten (vaak D2 in Europa, D3 in VS)
- Supplementen: D3 (uit lanoline/schapenwol of vegan uit lichen), D2 (uit gist/schimmel)
Functies van geactiveerd vitamine D (1,25(OH)2D)
- Calcium/ fosfaat homeostase: Intestinale absorptie, nieren retentie, botmineralisatie
- Botremodellering: Osteoblast differentiatie, osteoclast regulatie
- Immuunmodulatie: VDR op T/B-cellen, macrofagen, dendritische cellen → auto-immuun preventie
- Neuromusculair: Spierkracht, valpreventie ouderen
- Celdifferentiatie/proliferatie: Anti-carcinogene effecten (colon, prostaat, borst, pancreas)
Diagnostische drempelwaarden (25(OH)D in nmol/L)
| Status | nmol/L | ng/mL | Actie |
|---|
| Ernstig tekort | <12,5 | <5 | Acute therapie 50.000 IE/wk × 8 wkn |
| Tekort | 12,5-30 | 5-12 | Therapie 50.000 IE/wk × 6-8 wkn |
| Onvoldoende | 30-50 | 12-20 | Supplementatie 2000-4000 IE/dag |
| Voldoende (IOM) | 50-75 | 20-30 | Onderhoud 800-1000 IE/dag |
| Optimaal (Experts) | 75-150 | 30-60 | Onderhoud 1000-2000 IE/dag |
| Mogelijk hoog | 150-250 | 60-100 | Verminder supplementatie |
| Toxisch | >250 | >100 | Stop supplementen, hydratatie, monitoren |
Testmethoden en kwaliteit
- LC-MS/MS: Gouden standaard, scheidt D2/D3, meest accuraat
- Immunoassays (RIA, ELISA, CLIA): Sneller, goedkoper, maar kruisreactiviteit, matrix effecten, variabiliteit tussen kits
- Standaardisatie: VDSP (Vitamin D Standardization Program) harmoniseert assays naar NIST referentiemethoden
Bijwerkingen van supplementatie
Zeldzaam bij doses <10.000 IE/dag. Mogelijk: misselijkheid, obstipatie, zwakte, verwarring (bij hypercalciëmie). Hypervitaminose D vereist extreme doses (>40.000 IE/dag maandenlang). Huidproductie heeft negatieve feedback – **nooit toxiciteit door zonlicht**.
Huidige discussie: RDA herziening
Veel experts (Endocrine Society, IOF, vitaminedexperts) adviseren RDA te verhogen naar 1000-2000 IE/dag voor volwassenen, met doel 25(OH)D >75 nmol/L. Actuele RDA (600-800 IE) baseert zich uitsluitend op botgezondheid, niet op extra-skeletale effecten.
