Gabapentine (Neurontin®, generica) is een antiepilepticum dat ook wordt voorgeschreven voor **neuropathische pijn** (diabetische neuropathie, post-herpetische neuralgie), **RLS (restless legs)**, **angststoornissen (off-label)**, **migräneprophylaxe** en **alcoholontwenningsondersteuning**. Het bindt aan de α2δ-subunit van spanningsgevoelige calciumkanalen → vermindert excitatieve neurotransmissie. Langdurig gebruik (> 3 maanden) vereist actieve monitoring.
Veelvoorkomende bijwerkingen (alle dosissen, dose-afhankelijk)
- CNS: Slaperigheid, zwakke spieren, duizeligheid, ataxie, trilling, nystagmus, spraakstoornis, geheugen/concentratieklachten, "brain fog".
- Maag-darm: Misselijkheid, braken, diarree, obstipatie, droge mond, dyspepsie.
- Overig: Perifeer oedeem (voeten/ankels), gewichtstoename (vloeistof + eetlust), vermoeidheid, rhinitis, koortsachtige symptomen.
Ernstige / zeldzame bijwerkingen (directe actie vereist)
- Suïcidale gedachten / gedragsveranderingen / depressie / agressie (FDA black box waarschuwing voor alle antiepileptica). Screenen bij ieder consult.
- Ernstige huidreacties: DRESS syndroom, Stevens-Johnson, TEN (toxic epidermale necrolyse) – stop direct, spoed.
- Anafylaxie / angio-oedeem.
- Respiratoire depressie: Bij combinatie met opioïden, benzodiazepines, alcohol, slaapapneu, obesitas, ouderen.
- Nierschade: Gabapentine wordt ongemetaboliseerd renaal geëxcreteerd. **Dosis aanpassen bij eGFR < 60 mL/min** (zie tabel). Acute interstitiële nefritis (zeldzaam).
Dosering & nierfunctie (creatinine clearance / eGFR)
| eGFR (mL/min) | Startdosis | Onderhoudsdosis (3x/dag) | Maximaal |
|---|
| > 60 | 300 mg 1x/dag → opbouwen | 300-1200 mg 3x/dag | 3600 mg/dag |
| 30-59 | 200-300 mg 1x/dag | 200-700 mg 3x/dag | 1800 mg/dag |
| 15-29 | 200-300 mg 1x/dag | 200-300 mg 2x/dag | 900 mg/dag |
| < 15 (dialyse) | 100-300 mg na dialyse | 100-300 mg na elke dialyse | 300 mg/dag |
Opbouw: 300 mg dag 1, 300 mg 2x dag 2, 300 mg 3x dag 3, dan titreren naar effect (meestal 900-1800 mg/dag neuropathische pijn, 600-1200 mg/dag RLS).
Interacties (clinisch relevant)
- Antacida (Al/Mg): Verminderen absorptie gabapentine ~20%. **Inname 2 uur uit elkaar**.
- Opioïden (morfine, oxycodon, tramadol): Synergistische sedatie/respiratoire depressie. Dosisverlaging, monitoring.
- Benzodiazepines, Z-drugs, alcohol, antihistaminica 1e gen: Verhoogde CNS-depressie.
- Naproxen: Verhoogt gabapentine AUC ~12-15% (mechanisme onbekend).
- Oral contraceptiva: Geen klinisch relevante interactie.
Monitoring bij langdurig gebruik (elke 3-6 maanden)
- Nierfunctie (creatinine, eGFR) – **verplicht bij dose-aanpassing**.
- Gewicht, oedeem, bloeddruk.
- CNS-bijwerkingen (valrisico ouderen, rijvaardigheid).
- Stemming, suïcidaliteit (PHQ-9, GAD-7, C-SSRS).
- Effectiviteit: pijnscore (NRS), RLS-schaal (IRLS), aanvallenfrequentie.
- Behoefte aan voortzetting (doel: laagste effectieve dosis, eventueel afbouwen).
Afbouwen / stoppen
- **Nooit plots stoppen** → rebound epilepsie, angst, insomnia, pijn, hyperhidrose, tremor.
- Schema: **10-25% dosisverlaging per week** (langzamer bij hoge dosis/langdurig gebruik/epilepsie).
- Bij epilepsie: **alleen onder supervisie neuroloog**; vervanging door ander antiepilepticum.
Speciale groepen
- Ouderen (> 65): Laag starten (100 mg 1x/dag), langzaam opbouwen, valrisico, cognitie monitoren.
- Zwangerschap: Categorie C (dierstudies: foetale schade). Alleen als maternofoetale voordelen > risico's. Foliumzuur 400-800 μg verplicht.
- Borstvoeding: Excreteert in melk (kinddosis ~1-3% moederdosis). Meestal acceptabel, kind monitoren op slaperigheid, voedingsproblemen.
- Kinderen (≥ 3 jaar epilepsie, ≥ 12 jaar neuropathie): Dosis op gewicht (10-50 mg/kg/dag verdeeld 3x).
Praktische tips patiënt
- Neem **met of zonder voedel** (absorptie niet beïnvloed door voedsel, wel door antacida).
- Draag **medische identificatie** (epilepsie/neuropathie/medicatie).
- Informeer **alle behandelaars** (tandarts, chirurg, anesthesioloog) over gabapentine.
- Rijvaardigheid: **niet rijden** bij slaperigheid, duizeligheid, wazig zien, bij doseringwijziging eerste weken.
- Geen alcohol (verergert CNS-depressie).
Gabapentine is een waardevol middel bij correcte indicatie en dosering. **Langdurig gebruik vereist actieve, gestructureerde monitoring** van nieren, CNS, stemming en effectiviteit. Deel elke verandering met uw voorschrijver.
