De WHO-trap voor pijnbestrijding

Pijn is een subjectieve ervaring die patiënten meestal beoordelen op een schaal van 0 tot 10. Nul betekent geen pijn, 1-3 duidt op milde pijn, 4-6 op matige pijn en 7-10 op ernstige pijn. Volgens de Richtlijnen voor Pijnbeheer van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) moet de behandeling worden afgestemd op deze intensiteit. Toch lijden veel patiënten nog steeds onnodig, zo stellen Phyllis Grauer en collega's in 'Palliative Care Consultant'.

Milde pijn (score 1-3): Paracetamol en NSAID's

Voor milde pijn zonder ontsteking is paracetamol vaak de eerste keuze. Het heeft een gunstig bijwerkingenprofiel, maar werkt niet antientzündlich.

Bij pijn met een ontstekingscomponent (zoals botpijn of artritis) zijn NSAID's (niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen) effectiever. Veelvoorkomende voorbeelden zijn ibuprofen, naproxen en aspirine. Ketorolac is een NSAID die via injectie kan worden toegediend, bijvoorbeeld na operaties.

Matige pijn (score 4-6): Combinaties met lage dosis opioïden

Matige pijn wordt meestal behandeld met een combinatie van een basis-pijnstiller (paracetamol of NSAID) en een lage dosis opioïde. Opioïden worden soms onderbenut door angst voor verslaving, wat leidt tot onnodig lijden, aldus de Merck Handleidingen.

Veelvoorkomende combinaties zijn:

• Paracetamol met oxycodon of hydrocodon
• Ibuprofen met hydrocodon (bijv. Ibudone)

Codeïne en propoxyfeen zijn zwakkere opioïden met inferieure werking. Tramadol, hoewel technisch een opioïde, heeft een zwakkere effectiviteit bij matige pijn.

Ernstige pijn (score 7-10): Sterke opioïden

De WHO adviseert sterke opioïden voor ernstige pijn. Deze zijn beschikbaar in tabletten, capsules, pleisters, injecties, vloeistoffen en geconcentreerde druppels (sublinguaal). Veelgebruikte middelen: morfine, oxycodon, fentanyl, hydromorfon, oxymorfon.

De standaardstrategie is een langwerkende opioïde voor continue basisverlichting, aangevuld met een kortwerkende opioïde bij doorbraakpijn. Lichamelijke afhankelijkheid en ontwenningsverschijnselen zijn mogelijk, maar verslaving (gekend door hunkeren, dwangmatig gebruik, verlies van controle) is zeldzaam.

Adjuvante medicatie: meer dan alleen pijnstillers

Adjuvantia zijn middelen die de pijnverlichting versterken of specifieke pijntypes aanspreken:

• Neuropatische pijn: anticonvulsiva, antidepressiva, corticosteroïden, capsaïcinecrème
• Viscerale pijn (orgaanpijn): spasmolytica, anticholinergica, corticosteroïden
• Pancreaspijn: pancreatische enzymen tijdens maaltijden

De juiste keuze hangt af van de pijnbron, intensiteit en patiëntfactoren. Altijd overleg met de behandelende arts.