Aften (apthae) zijn kleine, pijnlijke, ronde tot ovale zweren in de mondslijmvlies (tong, wangen, lippen, tandvlees, verhemelte). Ze hebben een wit-geel middelpunt met een rode rand. In tegenstelling tot koortslippen (herpes simplex) zitten ze **niet** op de lippenrand en zijn ze **niet besmettelijk**. Ongeveer 20% van de bevolking heeft er regelmatig last van.

Oorzaken & triggerfactoren

• Mechanische trauma (tandenborstel, bijten, scherpe tand/vulling, orthodontie)
• Stress, vermoeidheid, hormonale wisselingen (menstruatie)
• Voedingsmiddelen: noten, chocolade, kaas, tomaten, aardbeien, ananas, citrus, scharp, zout, alcohol
• Voedingsstoffendeficiëntie: ijzer, foliumzuur (B11), vitamine B12, zink
• Ziekten: celiacie, Crohn, colitis ulcerosa, HIV, ziektes van Behçet, PFAPA
• Medicijnen: NSAID, bèta-blokkers, nicorandil, chimiotherapie, bisfosfonaten
• SLS (sodium lauryl sulfate) in tandpasta (bij gevoeligen)

Behandeling: pijnlindering & versneld genezen

1. Receptvrije middelen (apotheek/drogist)

• Lidocaïne 5% gel/spray/plakker (Xylocaine, Anbesol): locale verdoving, 20-30 min voor eten.
• Hyaluronzuur 0,2% gel (Gengigel, Aftamed): vormt beschermende film, bevordert genezing.
• Corticosteroïde pasta (triamcinolon 0,1% in orabase, Kenalog in Orabase): 2-3x/dag dun aanbrengen na voedsel/hygiëne. Sterk anti-inflammatoir.
• Zoutwater spoelen: ½ theelepel zout op 250 ml lauw water, 30 sec gurgelen/spoelen, 3-4x/dag.
• Chlorhexidine 0,12% mondspoeling (Corsodyl, Paroex): 2x/dag 1 min (max 2 weken; kan tanden verkleuren).

2. Voorgeschreven middelen (bij ernstige/veelvuldige aftentjes)

• Prednison pulstherapie (bijv. 30 mg dag 1-3, 20 mg dag 4-6, 10 mg dag 7-9, stop) – arts voorschrijft.
• Debacterol (zuurfenol/sulfonzuur): chemisch cauteriseren, directe pijn, genezing in dagen. Alleen door tandarts/arts.
• Thalidomide, colchicine, dapsone: bij recidiverende, refractaire gevallen (specialist).

3. Natuurlijke / complementaire

• Kamillethee (koel) gurgelen/spoelen.
• Salie thee of salie blad kauwen.
• Propolis tinctuur/gel (bijlage: allergie bij bijenprodukten!).
• Kurkuma/honing pasta op afte.
• Vitamine B-complex, zink, ijzer (alleen bij bewijs van deficiëntie).

Dieet & leefstijl tijdens aanval

• Vermijd triggers (zie lijst hierboven).
• Zacht, lauw, niet scharp/zuur/zout voedel.
• Drinken met rietje (ontwijk aftes).
• Zacht tandborsteltje, SLS-vrije tandpasta (bijv. Zendium, Parodontax zonder SLS, Weleda).

Wanneer naar huisarts/tandarts?

• Afte > 2 cm (major aphthous) of > 10 tegelijk (herpetiforme).
• Geen genezing na 2-3 weken.
• Hoge koorts, slikklachten, gewichtsverlies, diarree, buikpijn, gezichtsfeldetecten.
• Verdacht op systemische ziekte (Behçet, IBD, celiacie).
• Immuundeficiëntie (HIV, chemotherapie, immunosuppressiva).

Preventie van recidieven

• Identificeer persoonlijke triggers (voedingsdagboek, stressdagboek).
• SLS-vrije tandpasta permanent.
• Voldoende B11, B12, ijzer, zink (bloedonderzoek bij frequente aftes).
• Stressmanagement: mindfulness, sport, voldoende slaap.
• Tandartsencontrole 6-maandelijks (scherpe randen, passende protheses).

Aften zijn hinderlijk maar ongevaarlijk. Met de juiste aanpak is de pijn beheersbaar en de genezing versneld.