Wat is een droge keel (xerostomie/faryngitis sicca)?
Een droge keel is een subjectief gevoel van droogte, schuring, jeuk of pijn in de keel, vaak verergerd 's nachts of 's ochtends. Het is een **symptoom**, geen diagnose. De onderliggende oorzaak bepaalt de behandeling.
Veelvoorkomende oorzaken (differentiaaldiagnose)
1. Virale infecties (meest frequente acute oorzaak)
- Verkoudheid (rhinovirus, coronavirus), griep (influenza), COVID-19.
- Meestal eerste symptoom, gevolgd door keelpijn, hoest, verstopping.
- Zelflimiterend: 7-14 dagen. Behandeling: symptomatisch.
2. Uitgedroogdheid & omgevingsfactoren
- Te weinig drinken, alcohol, cafeïne, zoutrijk dieet.
- Droge lucht (verwarming 's winters, airco 's zomers, vliegtuig).
- Mondslaap (neusverstoping, apnee, gewoonte) → verhoogde verdamping.
3. Medicijnbijwerkingen (meest frequente CHRONISCHE oorzaak)
>500 medicijnen** listen droge mond/keel als bijwerking. Top categorieën:
- Anticholinergica (tricyclische antidepressiva, antihistaminica 1e gen, spasmolytica, bladderrelaxantia)
- Diuretica
- Antihypertensiva (ACE-remmers: hoest; bètablokkers, calciumantagonisten)
- Opioïden
- Antipsychotica
- ISRS/SNRI's
- Chemotherapie / bestraling hoofd-hals (permanente slijmklieraantasting)
4. Systemische ziekten
- Sjögren-syndroom: Auto-immuun, exocriene klieren (traan, speeksel) → extreme droogte ogen/mond/keel. Vrouwen 40-60j.
- Diabetes mellitus: Hyperglycemie → polyurie → uitgedroogdheid; neuropathie → slijmklierfunctiestoornis.
- Schildklieraandoeningen: Hypothyreoidie (myxedeem), hyperthyreoidie.
- HIV/AIDS, hepatitis C, sarcoïdose, amyloïdose.
- Obstructieve slaapapnee (OSA): Mondslaap, CPAP-gebruik (lekkage, droge lucht).
5. Anatomische/structureel
- Scheidingwandafwijking, concha hypertrofie → neusverstoping → mondslaap.
- Grootte tonsillen/adenoïden (kinderen).
Behandeling gericht op oorzaak
Algemene symptomatische verlichting (voor alle oorzaken)
- Hydratatie: 2-3 L water/dag, kleine slokken over de dag. Vermijd alcohol/cafeïne.
- Luchtbevochtiging: Slaapkamer 40-50% RV. Schoonmaken dagelijks.
- Sialagogica (speekselstimulatie): Suikervrije kauwgom (xylitol), zuur snoepje (citroen), suikervrije pastilles.
- Kunstmatige slijm/sprays/gels: Carboxymethylcellulose, hyaluronzuur, mucine-gebaseerd (bijv. Xerostom®, Biotène®, Salivart®).
- Olie-in-water emulsies: Oliefase behoudt vocht langer (bijv. Oralbalance® gel).
- Neusspoeling: Fysiologische zoutoplossing → verbetert nasale ademhaling, vermindert mondslaap.
Specifieke behandelingen
| Oorzaak | Specifieke aanpak |
|---|
| Virale infectie | Rust, hydratatie, pijnstilling (paracetamol), keelpastilles (lidocaïne/benzocaïne/flurbiprofene), tijd |
| Medicijnbijwerking | Huisarts: dosisverlaging, switch naar alternatief (bijv. ARB ipv ACE-remmer), tijdstip inname (ochtend), sialagogica |
| Sjögren | Reumatoloog: pilocarpine/cevimeline (sialagogica), hydroxychloroquine, immunosuppressiva. Oogarts: kunsttranen. Tandarts: fluor, cariespreventie. |
Diabetes| Goede glucoseregulatie, hydratieu, tandartscontrole 6-maandelijks |
| OSA/CPAP | CPAP met verwarmde bevochtiger, maskerfit optimaliseren, kinband, buisverwarming |
| Neusverstoping | Intranasale corticosteroïden, septoplastie/conchotomie indicatie stellen |
Oorale gezondheid bij chronische droge keel (cruciaal!)
- Tandborstelen 2x/dag met fluoridetandpasta (1450 ppm).
- Tandenstokers/interdentale borstels 1x/dag.
- Fluoride mondspoeling (0,05% NaF) dagelijks.
- Tandartscontrole 3-4 maandelijks (hoger carierisico, candidiasis, tandvleesontsteking).
- Vermijd zuur/zoet snacks en dranken tussen maaltijden door.
Wanneer naar de huisarts?
- Droge keel > 2 weken zonder duidelijke virale oorzaak.
- Gecombineerd met droge ogen, gewichtsverlies, koorts, nachtzweten, klieren.
- Slikklachten (dysfagie), heesheid > 3 weken.
- Medicijngebruik waarbij u vermoedt dat het de oorzaak is – **niet zelf stoppen**.
- Tandarts signaleert extreme droogte/cariesactiviteit.
Thuis test: "Sialometrie" (ruwe schatting)
Spuug in een meetbekertje na 5 minuten rust, zonder stimulatie. <0,1 mL/min = hyposalivatie (abnormaal). Gestimuleerd (kauwgom): <0,7 mL/min = abnormaal. Alleen indicatief – definitieve diagnose via specialist.
