PSA-dichtheid (PSA density) is de verhouding tussen serum-PSA (ng/mL) en prostaatvolume (mL), verkregen via transrectale echografie (TRUS). Het helpt onderscheiden tussen goedaardige prostaathyperplasie (BPH) en prostaatkanker bij verhoogde PSA.

Berekening

1. PSA-waarde uit bloed (ng/mL)
2. Prostaatvolume via TRUS: lengte × breedte × hoogte × 0.52 (ellipsoïde formule) = volume in mL
3. PSA-dichtheid = PSA / Prostaatvolume (ng/mL²)

Voorbeeld: PSA 6.0 ng/mL, volume 40 mL → 6.0 / 40 = 0.15 ng/mL²

Interpretatie (afsnijwaarden variëren per richtlijn)

• <0.10 ng/mL²: laag – waarschijnlijk BPH
• 0.10-0.15: twijfelzone – overweeg MRI, herhaal PSA, risicofactoren
• >0.15 ng/mL²: verhoogd – hogere kans op klinisch significante kanker → indicatie voor mpMRI ± biopsie
• >0.20-0.25: sterk verhoogd – hoge specificiteit voor kanker

Indicatie voor TRUS & PSA-dichtheid

• PSA 2.5-10 ng/mL (grijze zone)
• Prostaat >30-40 mL (groot → PSA verwacht hoger door BPH)
• Herhaald verhoogde PSA zonder eerdere biopsie
• Familiaire aanleg, Afro-Amerikaanse afkomst, BRCA2 mutatie

Beperkingen & valkuilen

• TRUS volume meting: inter-observer variabiliteit ±15-20%
• PSA fluctueert dagelijks (ejaculatie, fietsen, infectie, seizoensgebonden)
• Anterieure zona (kanker vaak hier) moeilijk te meten met TRUS
• MRI (mpMRI/PI-RADS) heeft hogere diagnostische accuraatheid → vervangt PSA-dichtheid steeds vaker
• Niet bruikbaar na 5-ARI (finasteride/dutasteride) – PSA gedaald 50%

Praktische aanpak (huisharts/urologie)

1. PSA + vrije PSA ratio (fPSA%) – eerstelijns, geen TRUS nodig
2. Bij PSA 3-10 ng/mL + fPSA% <10-15% → mpMRI
3. mpMRI PI-RADS ≥3 → gerichte biopsie (cognitieve fusie/MR-US fusie)
4. PSA-dichtheid als additionele parameter bij twijfel of geen MRI beschikbaar

PSA-dichtheid is een hulpmiddel, geen gouden standaard. Besluitvorming is multidisciplinair (urolog, radioloog, patholoog, huisarts).