Wat is eiwit-energie-ondervoeding (PEM)?
Eiwit-energie-ondervoeding (PEM) ontstaat wanneer het lichaam structureel te weinig calorieën én eiwitten binnenkrijgt om basisbehoeftes te dekken. Het treedt op in drie vormen: marasmus, kwashiorkor en de gemengde vorm marasmic-kwashiorkor. Het is een wereldwijd gezondheidsprobleem, met zware gevolgen voor groei, ontwikkeling en overleving – vooral bij kinderen.
Marasmus: uitgehongerd door chronische tekortkoming
- Oorzaak: langdurige, schwere ondervoeding (calorieën + eiwitten).
- Kenmerken: extreme afmagering, verlies van spier- en vetweefsel, 'oudere' uiterlijk, dunne, droge haar, ingevallen wangen, zwakte, apathie.
- Risicogroepen: ouderen (onzelfstandig, laag inkomen, gebrek aan transport), kinderen in armoedgebieden.
- Verloop: geleidelijk, over maanden tot jaren.
Kwashiorkor: acute eiwittekortheid bij voldoende calorieën
- Oorzaak: plotselinge, severe eiwittekort (dagen tot weken), vaak getriggerd door stress: infecties, brandwonden, operaties, zwangerwording. Brandwonden verdubbelen caloriebehoefte; zonder extra eiwit onstaat kwashiorkor snel.
- Kenmerken: oedeem (vochtretentie) – zwelling buik, benen, gezicht; 'maanachtig' gezicht; vetzuchtige lever; huidveranderingen (schilferend, pigmentverlies); geïrriteerd, apathisch; leververvetting.
- Ernst: gevaarlijker dan marasmus – kan sneller doden door infecties, leverfalen, elektrolytstoringen.
- Lab: lage albumine, lage immuunglobulines, verhoogde leverenzymen.
Marasmic-kwashiorkor: de combinatie
- Langdurige ondervoeding (marasmus) + acute stressor (infectie, trauma) → kwashiorkor symptomen bovenop marasmus.
- Uiterst dun + oedeem + lage albumine + zwak immuunsysteem.
- Zeer slechte prognose zonder intensive behandeling.
Diagnose: anthropometrie + lab
- Anthropometrie: lengte, gewicht, MUAC (bovenarmomtrek), BMI, gewicht-voor-lengte Z-score.
- Lab: serumalbumine, pre-albumine, transferrine, totaal eiwit, immuunstatus (lymfocyten), elektrolyten, lever/nieren.
- Klinisch: droog/dun haar/huid, ingevallen wangen, oedeem, anemie, huidlaesies, verminderde activiteit.
Behandeling: gefaseerd en voorzichtig
- Stabilisatie (dagen 1-7): levensbedreigende aandoeningen (infecties, brandwonden, shock) behandelen. Kleine, frequente voedingen (elk 2-3 uur) om misselijkheid/braken te voorkomen. F-75 therapeutische melk (laag eiwit, hoog glucose, elektrolyten).
- Herstel (week 2-6): geleidelijk verhogen calorieën en eiwit. F-100 of RUTF (Ready-to-Use Therapeutic Food) – pindabasis, hoog energie/eiwit. Eiwitbronnen: vlees, vis, eieren, zuivel, legumes – alle essentiële aminozuren.
- Opvolging: monitoring groei, ontwikkeling, micronutriënten (zink, ijzer, vit A, jodium), psychomotorische stimulatie.
Preventie: voedingzekerheid & opvoeding
- Moedermelk tot 6 maanden, daarna gevarieerde aanvullende voeding.
- Voedingseducatie ouders: gevarieerd dieet, hygiëne, herkenning tekenen ondervoeding.
- Sociale bescherming: voedselprogramma's, contante steun, toegang gezondheidszorg.
- Landbouwdiversificatie: meer eiwitrijke gewassen (peulvruchten, noten, dierlijke producten).
Conclusie
PEM is voorkombaar en behandelbaar, maar vereist vroege herkenning en gecoördineerde actie. Bij verdenking: direct medische hulp zoeken. Elk kind en iedere volwassene verdient voldoende voeding voor een gezond leven.
