Nierstenen (nephrolithiasis) zijn een van de meest voorkomende urologische aandoeningen. Miljoenen mensen ervaren een aanval; sommigen hebben herhalende episoden. Stenen kunnen zich overal in de urinewegen vormen, variëren enorm in grootte, vorm, kleur en samenstelling – en deze kenmerken geven aanwijzingen over de oorzaak en behandeling.

Grootte: van korrel tot golfbal

• < 5 mm: Vaak spontaan afscheiden (80–90% kans)
• 5–10 mm: Spontaan afscheiden mogelijk, maar pijnlijk; vaak medicamenteuze ondersteuning (alpha-blokkers) of interventie nodig
• > 10 mm: Zelden spontaan; meestal ESWL (stoolgolftherapie), ureteroscopie of PCNL (percutane nefrolithotomie) vereist

Afmeting wordt bepaald via echografie, KUB-röntgen of CT-scan (gouden standaard).

Vorm en textuur

De vorm hangt af van de groeilocatie en kristallisatiepatroon:

• Glad, rond/ovaal: Vrij in de nierbekken gevormd
• Ruwe, gehobbelde, getande randen ('starburst', 'jackstone'): Groei in de ureter of bij obstructie
• Gelaagd (concentrisch): Herhaalde groeifasen, vaak bij infectiesten
• Vergelijkbaar met aardappel met wortels: Typisch voor struvietstenen (infectie)

Kleur als aanwijzing voor samenstelling

Meest voorkomende steentypes

1. Calciumoxalaat (~70%) – voeding, hydratatie, genetica
2. Calciumfosfaat (5–10%) – alkaline urine, niertubulaire acidosis
3. Struvriet (magnesiumammoniumfosfaat) (~10%) – urineweginfecties met urease-producerende bacteriën
4. Urinezuur (~10%) – zuur urine, hoog purine-inname, gout
5. Cystine (<1%) – erfelijke transportdefect

Gemengde stenen (bijv. calciumoxalaat + fosfaat) zijn veelvoorkomend. Patiënten vormen vaak herhaaldelijk hetzelfde type, maar kunnen wisselen door dieet, medicatie of ziekte.

Preventie: 80% herhaalt zonder interventie

Wie een keer een steen had, heeft ~80% kans op recidief. Basispreventie:

• 2,5–3 L urine/dag produceren (drinken!)
• Urine pH optimaliseren per steentype (zuur voor urinezuur/cystine, neutraal/alkalijn voor calciumoxalaat)
• Normaal calciuminname (restrictie verhoogt oxalaatopname!)
• Beperk zout, dierenwitten, oxalaatrijke voeding (spinazie, rhabarber, noten, chocolade)
• Citraatsupplementatie (citraat remt kristallisatie)

Regelmatige controle bij een uroloog (urineanalyse, beeldvorming) is essentieel voor steenvormers.