Wat kan bloed vertellen over kanker?
Bloedonderzoek speelt een rol in **screening** (gezonde bevolkingsgroepen), **diagnostiek** (bij symptomen/afwijkingen), **monitoring** (behandelresponse) en **nazorg** (recidiefdetectie). Men zoekt naar: kankercellen zelf (circulerende tumorcellen, leukemie), tumormarkers (stoffen geproduceerd door tumor), of reactieve veranderingen (anemie, verhoogde LDH, verhoogde witte cellen).
1. Screening: Alleen met bewijs voor voordeel
- PSA (Prostaat Specifiek Antigeen): Controverseel. Verhoogd bij kanker, *maar ook* bij BPH (goedaardige prostaathyperplasie), prostatitis, eiaculatie, fietsen. Overdiagnose/overtreatment risico. **Richtlijn (ASC, USPSTF, NVU):** Besproken besluitvorming (shared decision making) voor mannen 55-69jr met levensverwachting >10jr. Geen routinematige screening >70jr.
- AFP (Alfa-Fetoproteïne): Levercelscreening *alleen* bij hoog risico (cirrose, chronische hepatitis B/C). Gevoeligheid beperkt (kleine tumoren missen). Combinatie met echografie (elke 6 maanden) is standaard (AASLD, EASL). Niet voor algemene bevolking.
- Geen bewijzen voor routinematige screening met CA-125, CEA, CA 19-9, NSE, Chromogranine A in algemene bevolking.
2. Diagnostiek: Tumormarkers als *ondersteuning*, niet bewijs
Geen enkele tumormarker is 100% specifiek/sensitief voor kanker. Ze helpen *differentiaaldiagnostiek* en *stadiering*, maar **histologie (biopsie) blijft goudstandaard**.
- CA-125 + HE4 (ROMA algoritme): Schatting kans op maligniteit bij ovariële massa (goedgekeurd FDA). Niet voor screening.
- AFP > 400 ng/ml + massa >2cm op imaging: Diagnose HCC (hepato-cellulair carcinoom) *zonder* biopsie mogelijk (EASL/AASLD). <2cm: biopsie nodig.
- hCG + AFP: Essentieel bij testiskanker (non-seminoma vs seminoma) en trofoblastische ziekten.
- Volledige Bloedtelling + Uitstrijkje: Diagnose leukemie (blasten), lymfoom (atypische lymfocyten), multipel myeloom (plasmacellen, paraproteïne op electroforese).
- Paraproteïne (M-proteïne) op Eiwitelectroforese + Immunofixatie + Vrije Lichte Ketens (Freelite): Essentieel voor diagnostiek/stadiering/monitoring multipel myeloom, MGUS, amyloïdose, Waldenström.
3. Monitoring Behandeling & Nazorg (Recidiefdetectie)
- CEA (Carcino-Embryonaal Antigeen): Colorectaal carcinoom. Stijging CEA na curatieve resectie → recidief (levermetastasen, lokaal). Specificiteit beperkt (roken, colitis, longziektes verhogen ook). NCTN: 3-6 maandelijks 3-5 jaar.
- CA-125: Eierstokkanker. Stijging *kan* recidief voorspellen, maar vroege behandeling op basis van CA-125 alleen verbetert *geen* overleving (OV05/EORTC 55955 trial) en verlaagt kwaliteit van leven. **Richtlijn (NCCN, ESGO): Optioneel, bespreken met patiënt.**
- PSA na prostatectomie: Onmeetbaar (<0.01) = curatief. Stijging >0.2 ng/ml (biochemisch recidief) → bestraling/ADT.
- hCG/AFP na testiskanker: Standaard nazorgprotocol (risico-geadapteerd).
- Paraproteïne/Vrije Lichte Ketens: Standaard monitoring multipel myeloom (IMWG criteria: response criteria, progressie).
Belangrijke overwegingen voor patiënten en artsen
- Context is alles: Een verhoogde marker *zonder* klinische correlatie leidt tot onnodige angst/onderzoeken.
- Fals positief/negatief: Onthoud de beperkingen (gevoeligheid/specificiteit).
- Standaardisatie: Gebruik altijd hetzelfde lab/assay voor seriële metingen.
- Nieuwe ontwikkelingen: Circulerende Tumor DNA (ctDNA / liquid biopsy) voor MRD (minimaal residuele ziekte) detectie, recidiefvoorspelling, resistentiemutaties (bijv. EGFR T790M, KRAS). Nog grotendeels onderzoek/klinische implementatie fase.
Conclusie
Bloedonderzoek is een krachtig hulpmiddel in de oncologie, *mits* geïnterpreteerd binnen de klinische context, met kennis van de limieten van elke marker. Screening alleen voor geselecteerde risicogroepen met bewezen voordeel. Diagnose altijd bevestigd met weefsel. Nazorg markers gebruiken met mate, gewogen tegen harm van vroege behandeling zonder overlevingswinst.
