Wat is fenytine (Dilantin)?
Fenytoïne is een antiepilepticum (hydantoïne-klasse) dat spanningsgevoelige natriumkanalen blokkeert, waardoor epileptische ontladingen worden onderdrukt. Het heeft een smalle therapeutische marge (doelspiegel 10–20 µg/mL), niet-lineaire farmacokinetiek en veel interacties. Therapeutisch drugmonitoring (TDM) is essentieel.
Gevolgen van subtherapeutische spiegel (<10 µg/mL)
1. Epileptische aanvallen (doorbraak)
- Gegeneraliseerde tonisch-clonische (grand mal): bewustzijnsverlies, stijfheid, klonische rillingen, cyanose, tongbeet, incontinentie.
- Absence (petit mal): korte (5–10 s) bewustzijnspauzes, staren, geen val.
- Focale (gedeeltelijke) aanvallen: motorisch (klonische rillingen één lichaamsdeel), sensorisch (hallucinaties), autonoom (flushing, hartritmestoornissen), psychisch (déjà-vu, angst).
2. Hartritmestoornissen (bij indicatie aritmie)
- Fenytoïne wordt soms gebruikt voor ventrikulaire aritmieën (bijv. na hartchirurgie, digitale toxicitiet). Lage spiegel kan recidief van VT/VF, atrial fibrillation met snelle ventriculaire respons, of bradycardie veroorzaken.
Herkenning van lage spiegel
- Terugkeer van aanvallen bij patiënt die eerder stabiel was.
- Nieuwe aanvalssoort of verhoogde frequentie.
- Bij hartpatiënten: palpitaties, duizeligheid, syncope, ECG-veranderingen.
- Oorzaak: niet-naleving, interacties (rifampicine, carbamazepine, fenobarbital, valprozuur, antacida, sucralfaat, ondervoeding, malabsorptie, nierfalen, leverfalen, zwangerschap), genetische polymorfismen (CYP2C9/2C19).
Actie bij verdenking op lage spiegel
- Direct contact met behandelend neuroloog/huisarts. Niet zelf dosering verhogen!
- Bloedafname voor fenytinespiegel (trough, net voor volgende dosis).
- Controleer naleving (pil tellen, apotheekafgifte), interacties, voeding, buikklachten, nier/leverfunctie.
- Indien spiegel bevestigd laag: dosering aanpassen volgens protocol (meestal kleine stappen van 25–50 mg/dag).
- Bij actieve aanval: acute behandeling volgens epilepsieprotocol (benzodiazepine IV/IM/buccaal, daarna laden met fenytine/fosfenytine IV onder ECG/hartmonitoring).
Preventie
- Vaste inname tijden, met voedsel als maagklachten, maar consistent (voedsel beïnvloedt opname).
- Geen abrupte stop of merkverandering zonder arts.
- Jaarlijks (of vaker) TDM, nier/leverfunctie, bloedbeeld, vitamine D/foliumzuur (langdurig gebruik → osteopenie, foliumzuurtekort).
- Informeer elke voorschrijver over fenytinegebruik.
Conclusie
Lage fenytinespiegels vormen een acute risico op doorbraakaanvallen en, bij cardiale indicatie, op levensbedreigende aritmieën. Regelmatige TDM, strikte naleving en interactiechecks zijn de hoekstenen van veilige therapie. Bij twijfel of symptomen: direct medisch contact.
