Fosfor is een essentiële voedingsstof die zich voornamelijk in botten en cellen bevindt. De nieren reguleren de fosforbalans, maar diverse medische aandoeningen kunnen het fosfaatgehalte (PO4) in het bloed verstoren. Afwijkende waarden kunnen ernstige stoornissen in de stofwisseling veroorzaken.

Normaal bereik en terminologie

Fosfor circuleert als fosfaat (PO4). Het normale bereik voor volwassenen ligt ongeveer tussen 2,4 en 4,1 mg/dL, met enige variatie per laboratorium. Een te laag gehalte heet hypofosfatemie, een te hoog gehalte hyperfosfatemie. De termen fosfor en fosfaat worden in de praktijk vaak door elkaar gebruikt.

Dieet en opnameproblemen

Een laag fosfaatgehalte kan ontstaan door ontoereikende inname of gestoorde darmopname. Omdat fosfor in veel voedingsmiddelen zit, is een puur dieettekort zeldzaam, ten bij ernstige ondervoeding. Langdurig braken of diarree, en het veelvuldig gebruik van aluminiumbevattende maagzuurremmers (die fosfor binden in de spijsvertering) kunnen ook leiden tot een tekort.

De rol van vitamine D

Vitamine D bevordert de darmopname van zowel fosfor als calcium en stimuleert de nieren om fosfor te behouden. Een vitamine D-tekort kan daarom een secundair fosfaatte kort veroorzaken. Omgekeerd kan overmatige vitamine D-inname leiden tot hyperfosfatemie.

Nierziektes en medicijnen

De nieren scheiden overtollig fosfor uit. Nierziektes die deze uitscheiding verstoren, veroorzaken hyperfosfatemie. Na een niertransplantatie kunnen afstotingsremmers (immunosuppressiva) juist overmatig fosforverlies via de urine veroorzaken, met een tekort als gevolg.

Bijschildklierhormoon (PTH) en zuur-basebalans

De bijschildklieren produceren PTH, dat het bloedcalcium verhoogt. Calcium en fosfor hebben een yin-yang-relatie: stijgt calcium, daalt fosfor. Overproductie van PTH (hyperparathyreoidie) geeft een laag fosfaatgehalte; onderproductie (hypoparathyreoidie) geeft een verhoogd gehalte. Tevens beïnvloedt de zuurgraad van het bloed het fosfaatgehalte: verzuuring (acidose) verhoogt het, alkalose verlaagt het.