Cortisol is een essentieel steroïdehormoon dat wordt geproduceerd door de bijnierschors, een klein orgaan net boven de nieren. Als glucocorticoïde reguleert het de glycogeen- en glucosespiegel in het bloed door de lever aan te zetten aminozuren en vetzuren om te zetten in glucose. Cortisolvrijstelling stijgt bij stress en kan ook informatie geven over de werking van de hypofyse, aangezien deze reageert op het hypofyse-hormoon ACTH.

Hoe worden cortisolwaarden gemeten?

De standaardtest vereist een bloedafname via een veneuze inbreng. Bij jonge kinderen kan een vingerprik met een lancet en capillaire buis voldoende zijn. Omdag cortisol een sterk dagritme vertoont, is het tijdstip van afname cruciaal. Meestal wordt 's morgens vroeg (rond 8 uur) afgenomen om een betrouwbare basislijn te verkrijgen.

Referentiewaarden en dagritme

Een typische normaalwaarde om 8 uur 's morgens ligt tussen 6 en 23 mcg/dL (microgram per deciliter). De piek wordt 's morgens bereikt, waarna de spiegels geleidelijk dalen gedurende de dag. Deze variatie maakt een enkele meting zonder tijdcontext moeilijk te interpreteren.

Factoren die cortisol beïnvloeden

Zowel fysieke als psychische stress stimuleert de hypofyse tot ACTH-afgifte, wat cortisol omhoog drijft. Medicijnen spelen ook een rol: oestrogeen en anticonceptiepil verhogen de waarden, terwijl androgenen en fenytoïne ze verlagen. Zwangerschap en bepaalde ziekten kunnen eveneens de uitslag verstoren.

Verhoogde cortisolwaarden: mogelijke oorzaken

Hoge waarden kunnen wijzen op medicijngebruik, bijniertumoren, het syndroom van Cushing of ectopische ACTH-producerende tumoren. Bij Cushing zien we vaak centripete obesiteit, blauwe plekken, spierzwakte, vermoeidheid en een karakteristieke 'maanvormige' gezichtsverandering.

Verlaagde cortisolwaarden: wat betekent dat?

Lage waarden kunnen duiden op de ziekte van Addison (primaire bijniersufficientie) of op een onderactieve hypofyse (hypopituïtarisme), waarbij de ACTH-aansturing ontbreekt. Symptomen zijn onder andere vermoeidheid, gewichtsverlies, hypotensie, hyperpigmentering (bij Addison) en onspecifieke klachten zoals buikpijn.

Symptomen in de praktijk

Kinderen met lage cortisol kunnen ongestuurde agressie vertonen. Bij Cushing-syndroom is het gewicht vaak moeilijk te beïnvloeden met dieet, en ontstaan er typische huidveranderingen en spierzwakte. Een adequate diagnostiek vereist vaak dynamische testen (bijv. dexamethason-onderdrukkingstest of ACTH-stimulatie) naast de basismeting.