Drie hoofdcategorieën hematologische maligniteiten

• Leukemie: maligne proliferatie onrijpe witte bloedcellen (blasten) in beenmerg → verdringing normale hematopoïese. Acute (AML, ALL) vs chronisch (CML, CLL).
• Lymfoom: maligne transformatie lymfocyten in lymfoïde weefsels (lymfeklieren, milt, Waldeyer-ring, extranodaal). Hodgkin (Reed-Sternberg) vs non-Hodgkin (B/T-cel, indolent/agressief).
• Multipel myeloom: maligne plasmacellen in beenmerg → monoclonale gammopathie, lytische botlaesies, nierschade, anemie, hypercalcemie (CRAB criteria).

Etiologie: een complex interactiespel

Geen enkele oorzaak, maar een combinatie van genetische aanleg, omgevingsfactoren en toeval (stochastische mutaties).

1. Genetische mutaties (somatisch & germline)

• Leukemie: translocaties (BCR-ABL1 t(9;22) in CML, MLL-herrangschikkingen in AML/ALL), mutaties (FLT3-ITD, NPM1, DNMT3A, IDH1/2, TP53). Germline: Down-syndroom (trisomie 21 → ↑ AML), Fanconi-anemie, Li-Fraumeni (TP53).
• Lymfoom: BCL2-translocatie t(14;18) in follikulair lymfoom, MYC-translocaties in Burkitt, BCL6 mutaties. NF-κB pathway (CARD11, MYD88).
• Multipel myeloom: Hyperdiploïdie, IgH-translocaties (t(11;14), t(4;14), t(14;16), t(14;20)), RAS-mutaties (NRAS, KRAS), del(13q), del(17p/TP53) → slechte prognose. Geen enkele germline mutatie verantwoordelijk voor meerderheid gevallen.

2. Ioniserende straling

• Blootstelling aan hoge doses (Hiroshima/Nagazaki, Tsjernobyl, therapeutische bestraling) → ↑ risico AML, CML, schildklierkanker, lymfoom.
• Latentie: 2-10 jaar (leukemie), 10+ jaar (vaste tumoren).
• Diagnostische straling (CT): laag risico, maar cumulatief → rechtvaardiging & optimalisatie (ALARA).

3. Carcinogene chemicaliën

• Benzeen (petrochemie, schoonmaakmiddelen, rook) → AML, MDS (metabole activering → DNA-adducten, topoisomerase II inhibitie). IARC groep 1.
• Alkyleerende cytostatica (cyclofosfamide, melphalan) → therapie-gerelateerde MDS/AML (meestal na 5-10 jaar, TP53 mutaties, complex karyotype).
• Rook / zwarte haarkleurmiddelen (aromatische amines) → associatie met non-Hodgkin lymfoom, blaaskanker (epidemiologisch, niet bewijs van causaliteit).
• Pesticiden, herbiciden (fenoxyherbiciden, glyphosaat – discussie) → mogelijke lymfoomlink.

4. Infectieuze agenten (virussen/bacteriën)

• EBV → Burkitt lymfoom, Hodgkin, PTLD, nasofaryngeaal carcinoom
• HTLV-1 → adulte T-cel leukemie/lymfoom (ATLL)
• HHV-8 → Kaposi sarcoom, primair effusie lymfoom, Castleman
• H. pylori → MALT lymfoom (maag) – eradicatie = curatief in vroege stadia
• HCV → lymfoplasmacytair lymfoom (Waldenström), hepatocellulair carcinoom

5. Immunodeficiëntie & auto-immuun

• HIV → agressieve NHL, Kaposi, PL
• Immunosuppressie post-transplantatie → PTLD (EBV-gedreven)
• Auto-immuunziektes (Sjögren, RA, celiacie) → ↑ risico MALT lymfoom, diffuse grootcel B-lymfoom

Preventie & vroege detectie

• Vermijd benzeenblootstelling (werkhygiëne, rookstop)
• Stralingshygiene (ALARA)
• HPV/HBV/HCV vaccinatie/behandeling
• H. pylori eradicatie bij dyspepsie/MALT lymfoom
• Genetische counseling bij familiaire clustering
• Let op waarschuwingsklachten: onverklaarbare vermoeidheid, gewichtsverlies, nachtzweten, lymfeklieropzwelling, petechiën, infecties, botpijn