Degeneratieve zenuwziektes (neurodegeneratieve aandoeningen) zijn progressieve, ongeneeslijke ziekten met verlies van zenuwcellen en -functies. Ze beïnvloeden beweging, cognitieve functies, autonoom zenuwstelsel en levensduur. Vroegtijdige herkenning en multidisciplinaire zorg verbeteren kwaliteit van leven.

Belangrijkste typen

Ziekte	Hoofdpathologie	Leeftijd onset	Kernsymptomen	Overleving na diagnose
Alzheimer	Amyloïde plaques + tau-tangles (hippocampus/neocortex)	>65 yr (vroeg: 40-50)	Geheugenverlies, aphasie, apraxie, agnosie, executieve dysfunctie, gedragsverandering	4-8 yr (tot 20)
Parkinson	α-synucleïne (Lewy bodies) in substantia nigra	>60 yr	TRAP (tremor, rigiditeit, akinesie, posturale instabiliteit), autonomie, dementie (laat)	10-20 yr
ALS (amyotrofische laterale sclerose)	Motorneuron degeneratie (hoofd + ruggenmerg) – TDP-43, SOD1, C9orf72	40-70 yr	Progressieve spierzwakte/atrofie/fasciculaties (bulbaal/spinaal), dysfagie, dysartrie, respiratoire insufficientie	2-5 yr (10% >10 yr)
Huntington	CAG-repeat expansie HTT-gen (chr4) → mutant huntingtine	30-50 yr	Chorea, psychiatrisch (depressie, irritabiliteit), cognitieve afname, dystonie (laat)	15-20 yr
Spinale musculaire atrofie (SMA)	SMN1 gen deletie → SMN-eiwit deficiëntie → motorneuron verlies	Type I: <6 mnd; II: 6-18 mnd; III: >18 mnd; IV: volwassen	Proximale zwakte, hyporeflexie, tongfasciculaties, respiratoire komplikaties	Type I: <2 yr; II/III: decennia (nieuwe therapieën)
Lewy body dementie	α-synucleïne in cortex + brainstem	>65 yr	Fluctuerende cognitieve, visuele hallucinaties, parkinsonisme, REM-slaapgedragsstoornis, autonomie	5-8 yr
Ataxie van Friedreich	GAA-repeat expansie FXN-gen (chr9) → frataxine deficiëntie → mitochondriale dysfunctie	5-15 yr (kinderen/jongvolwassenen)	Cerebellaire ataxie, areflexie, pes cavus, scoliosis, hypertrofische cardiomyopathie, diabetes	15-20 yr na onset (rolstoel 10-15 yr)

Oorzaken & risicofactoren

• Genetisch: monogene (Huntington, SMA, Friedreich, familiale ALS/Alzheimer/Parkinson) of polygeen risico (APOE ε4, SNCA, LRRK2, etc.).
• Omgevingsfactoren: pesticiden/rotenon/paraquat (Parkinson), zware metalen, hoofdletsel (ALS/Alzheimer), roken, alcohol, virale infecties.
• Leeftijd: grootste risicofactor voor sporadische vormen.
• Medische aandoeningen: diabetes, hypertensie, vaatziekten → versnellen neurodegeneratie.

Behandeling: symptomatisch & ziekte-modulerend

• Alzheimer: cholinesteraseremmers (donepezil, rivastigmine, galantamine), memantine (NMDA-antagonist). Nieuwe: anti-amyloïde mAb (lecanemab, donanemab) – milde cognitieve vertraging, ARIA-risico.
• Parkinson: levodopa/carbidopa, dopamine-agonisten, MAO-B/COMT remmers, amantadine, DBS. Fysiotherapie, logopedie, ergotherapie essentieel.
• ALS: riluzol (overleving +3-6 mnd), edaravone (functieverlies vertragen), tofersen (SOD1-ALS, ASO). Symptomatisch: spasticiteit, sialorroe, dysfagie, ventilatie (NIV), voeding (PEG).
• Huntington: tetrabenazine/deutetrabenazine (chorea), antipsychotica/antidepressiva (psychiatrie), fysiotherapie, logopedie, voeding. Genetische counseling cruciaal.
• SMA: nusinersen (ASO, intrathecaal), onasemnogene abeparvovec (gentherapie, IV), risdiplam (oraal) – revolutionaire verbetering overleving/functie.
• Friedreich: omaveloxolone (Nrf2-activerende, FDA 2023) – vertraagt neurologische achteruitgang. Symptomatisch: cardiologie, diabetes, orthopedie, fysiotherapie.

Multidisciplinaire zorg & toekomstperspectief

• Neuroloog, revalidatiearts, fysio-, logo-, ergotherapeut, diëtist, psycholoog, maatschappelijk werker, palliatieve zorg.
• Gentherapie, ASO's, CRISPR, neuroprotectie, biomerkers (NfL, p-tau, α-synucleïne zaadassays), vroege diagnostiek (prodromale fase) → preventieve studies.
• Patiëntenorganisaties (Alzheimer Nederland, Parkinson Vereniging, ALS Nederland, Huntington Stichting, SMA Europe, Friedreich Ataxia Research Alliance) – ondersteuning, informatie, onderzoekfinanciering.

Hoewel nog niet geneesbaar, is de horizon voor neurodegeneratieve ziekten lichter dan ooit. Vroegtijdige toegang tot specialistische zorg en clinical trials is essentieel.