Bloed als voertuig voor parasieten

Bloedoverdraagbare parasieten zijn een wereldwijd gezondheidsprobleem. Ze leven (een deel van) hun levenscyclus in de bloedstroom of weefsels van de gastheer. Transmissie: vectoren (insecten), bloedtransfusie, orgaantransplantatie, moeder-kind, delen naalden. Vier belangrijke parasieten:

1. Malaria (Plasmodium spp.) - De grootste doder

• Soorten: *P. falciparum* (ernstigst, hersenmalaria), *P. vivax/ovale* (hypnozoïten in lever → recidieven), *P. malariae* (chronisch), *P. knowlesi* (zoonose, Azië).
• Vector: *Anopheles* mug (vrouwelijk, nachtactief).
• Pathogenese: Sporozoïten → lever (exo-erythrocytair) → merozoïten → rode cellen (erythrocytair cyclus 48u) → lyse → koorts/pieken. *Falciparum* sequestreert in diepe capillairen (hersenen, nieren, placenta).
• Symptomen: Koorts (tertiaan/kwartaan/continu), rillingen, hoofdpijn, spierpijn, anemie, hemoglobinurie (blackwater fever), cerebrale malaria (verwardheid, coma), nierschade.
• Diagnose: **Dikke bloeduitstrijkje (Giemsa) = goudstandaard** (parasitemie %, stadia, soort). Snelle test (RDT: HRP2/pLDH) voor screening. PCR (soort, resistentie, lage parasitemie).
• Behandeling (WHO): **ACT (Artemisinin-based Combination Therapy)** 1e lijn: Artemether-lumefantrine, artesunate-amodiaquine, artesunate-mefloquine, dihydroartemisinin-piperaquine. *Falciparum* ernstig: IV artesunate. *Vivax/ovale*: Primaquine (radicale cure hypnozoïten) *na* G6PD test. Chloroquine alleen bij gevoelige *vivax/ovale/malariae*.
• Preventie: Muggennetten (LLIN), DEET/Icaridine, profylactische medicatie (atovaquone-proguanil, doxycycline, mefloquine) bij reis naar endemisch gebied. Vaccin (RTS,S/AS01 - Mosquirix) voor kinderen in Afrika.

2. Ziekte van Chagas (Trypanosoma cruzi) - De stille killer Latijns-Amerika

• Vector: *Triatoma* (kiss bugs, vinchucas, barbeiros) - nachtactief, bijten gezicht → defeceren → parasiet in wond/oog/mond.
• Fasen: Acute (vaak asymptomatisch, Romaña's teken: eenzijdig ooglidodem/gezwel), Chronisch (10-30 jaar later): **cardiomyopathie (dilatatie, arythmie, hartfalen, plotselinge dood)**, mega-oesofagus/mega-colon.
• Diagnose: Acute: microscopie (buffy coat), PCR. Chronisch: serologie (ELISA, IFA, HAI) - *twee verschillende tests vereist*.
• Behandeling: **Benznidazol** of **Nifurtimox** (beide 60-90 dagen). Effectief in acute/early chronische fase. Chronisch hartfalen: symptomatisch (ICD, anticoagulatie).
• Transfusie/Transplantatie risico: Universelle screening in endemische gebieden/risicodonors (VS, Europa).

3. Babesiose (Babesia microti, divergens, duncani) - Malaria-achtig, door teken

• Vector: *Ixodes scapularis* (zwartbenige teek) - ook vector Lyme. Co-infectie mogelijk.
• Pathogenese: Parasiet infecteert rode bloedcellen → lyse → hemolytische anemie. Geen leverfase. Zonder milt/geïmmundegereerd/oudere → fulminant.
• Symptomen: Koorts, rillingen, zweten, anemie, hemoglobinurie, nierschade, DIC, longadem. Asymptomatisch draagschap mogelijk.
• Diagnose: Bloeduitstrijkje (Maltese kruisvormen, tetraden - pathognomonisch), PCR (gevoeliger), serologie (IFAT).
• Behandeling: **Atovaquon + Azithromycine** (standaard, 7-10d). Zware ziekte: **Clindamycine + Kwine** (meer bijwerkingen). Uitwisseltransfusie bij hoge parasitemie (>10%), zware anemie, orgaanfalen.
• Preventie: Tekenbeet voorkomen (kleding, DEET, permethrine kleding, check na bos), snelle verwijdering teek (<24-36u transmissie).

4. Leishmaniase (Leishmania spp.) - Huid, Slijmvliezen, Visceraal

• Vector: *Phlebotomus* (Oude Wereld) / *Lutzomyia* (Nieuwe Wereld) zandvliegen (2-3mm, stil, nachtactief).
• Vormen:
  • Cutane (CL): *L. major, tropica, mexicana, braziliensis* → huidzweer (volke -> ulcus -> litteken). Zelflimiterend, maar littekens.
  • Mucocutane (MCL): *L. braziliensis* (Nieuwe Wereld) → metastaseren naar slijmvliezen neus/mond/keel → destructie.
  • Viscerale (VL / Kala-azar): *L. donovani, infantum (chagasi)* → milt, lever, beenmerg → koerts, splenomegalie, hepatomegalie, pancytopenie, hypergammaglobulinemie, consumptie. **Dodelijk zonder behandeling (>95%).**
• Diagnose: Microscopie (amastigoten in macrofagen: huidbiopt, beenmerg, miltaspieraat), PCR, serologie (rK39 strip test VL), cultuur.
• Behandeling:
  • VL: **Liposomale Amfotericine B (AmBisome)** 1e keus (kort, minder toxisch). Miltefosine (oraal), Paromomycine, Natriumstibogluconaat (pentavalaant antimoniaal - cardiotoxisch, pijnlijk).
  • CL: Lokaal (paromomycine zalf, thermotherapie, cryotherapie, intralesionaal antimoniaal) of systeेम (miltefosine, fluconazol, itraconazol, antimoniaal) afhankelijk soort/locatie.
  • MCL: Systeem (miltefosine, antimoniaal) + plastische chirurgie.
• Preventie: Zandvlieg controle (insecticiden, bednetten - fijnmasig), hondenbehandeling (reservoir *L. infantum*), persoonlijke bescherming (DEET, kleding).

Transfusie/Transplantatie Veiligheid

Donorscreening: Reisanamnese, serologie/PCR voor *T. cruzi* (Chagas), *Babesia* (endemische gebieden VS), *Plasmodium* (reizigers), *Leishmania* (militairen/reizigers). Pathogenreductie (plasma/plaatjes). Leukocytedepletie vermindert *Leishmania* (in witte cellen) risico.

Conclusie

Bloedparasieten (Malaria, Chagas, Babesiose, Leishmaniase) veroorzaken wereldwijd enorme morbiditeit/mortaliteit. Kennis van levenscyclus, vector, klinische presentatie, diagnostiek (uitstrijkje/PCR/serologie) en specifieke behandeling (ACT, benznidazol, atovaquon/azithromycine, liposomale amfotericine B) is essentieel voor clinici. Preventie (vector control, chemoprofylaxe, donorscreening) blijft de hoeksteen.