Nagels als raam naar binnen

Nagels bestaan uit keratine (hard α-keratine), een scleroproteïne. Ze groeien vanuit de **nagelmatrix** (onder de nagelhuid/cuticula) naar distaal. Normale nagel: glad, halb-cylindrisch, roze (door bloed in nagelbed), consistente dikte. Afwijkingen in kleur, vorm, textuur, dikte of loslating wijzen op **lokale aandoening (nagelzelf)** of **systemische ziekte**.

Belangrijke nagelaandoeningen

1. Psoriasis (Ongeveer 50% van psoriasis patiënten heeft nagelbetrokkenheid)

• Pathofysiologie: T-cel gemedieerde ontsteking → cytokine storm (TNF-α, IL-17, IL-23) → hyperproliferatie keratinocyten in matrix/nagelbed.
• Kenmerken:
  • **Pitting (putjes):** Onregelmatige kleine depressies in nagelplaat (verlies parakeratose).
  • **Onycholyse:** Loslating nagelplaat van nagelbed (distraal → proximaal), vaak met geelbruine rand (olieplek).
  • **Subunguale hyperkeratose:** Verdikking onder nagel (schubben).
  • **Leukonychia stipata:** Witte vlekken/strepen.
  • **Roodden/lunula verandering:** Dilatatie capillairen.
  • **Nageldystrofie:** Totale vernietiging plaat bij ernstige/chronische ziekte.
• Behandeling: Topicaal (corticosteroïden, vit D3 analoga, tazaroteen - moeilijk penetratie), Systeemisch (methotrexaat, ciclosporine, apremilast, biologica: anti-TNF, anti-IL17, anti-IL23) verbetert vaak nagels parallel met huid/gewrichten.

2. Onycholyse: Loslating van de nagelplaat

• Oorzaken: Trauma (herhaald, hoge hakken, manicure), **onychomycos (schimmelinfectie - meest frequente)**, psoriasis, schildklier (hyper/hypo), medicijnen (tetracyclines, psoralenen, chemotherapie - foto-onycholyse), contactallergeen, irritatie (water, reinigingsmiddelen), tumor (subunguaal).
• Kenmerken: Wit/geel/gekleurde loslating beginnend distraal/lateraal. Ruimte vult met afval/keratine/schimmel. Secundaire bacteriële/gist overgroei (groen: *Pseudomonas*).
• Behandeling: Oorzaak behandelen. Nagel kort knippen, droog houden, beschermen. Schimmel: orale antifungals (terbinafine, itraconazol) + topicaal. Medicijn: dosering/stop na overleg.

3. Koilonychia (Lepelvormige / Spoon Nails): IJzertekort teken

• Kenmerken: Nagelplaat dun, concief (centrum ingetrokken, randen opgeworpen), kan water druppel houden. Vroege stadia: afgeplat.
• Hoofdoorzaak: **IJzertekortanemie** (met of zonder anemie). Ook: hemochromatose (ijzeroverlading - paradox), Plummer-Vinson syndroom (dysfagie, glositis, koilonychia), trauma, professionele blootstelling (petroleum, solventen), lichen planus, erfelijk.
• Actie: **Ferritine, Hb, MCV, ijzer, transferrine meten.** IJzertekort behandelen → herstel nagel maandenlangzaam.

4. Overige systemische signalen in de nagel

Nagelafwijking	Mogelijke systemische oorzaak
Clubbing (trommelvingers, Schamroth teken +)	Longkanker, longfibrose, bronchiectasie, cystische fibrose, cyanotische hartafwijking, IBD, levercirrose, schildklier.
Terry's nagels (proximaal wit, distraal roze band)	Levercirrose, hartfalen, diabetes, nierfalen, ouderdom.
Lindsay's nagels (Half-and-half: proximaal wit, distraal roodbruin)	Chronische nierfalen (azotemie).
Muehrcke lijnen (parallele witte banden, verdwijnen bij opdruk)	Hypoalbuminemie (<22 g/L), nephrotisch syndroom, chemotherapie.
Mees lijnen (witte banden, groeien mee met nagel)	Arsenicumvergiftiging, thallium, zware chemotherapie, ziekte/stress (Beau lijnen = groeistoring, geen kleurverandering).
Splinter bloedingen (lineair, distraal, roodbruin)	Infectieve endocarditis, vasculitis, trichinose, sclerodermie, trauma, antocoagulantia.
Melanonychia (bruin/zwarte band lengs)	Goedaardig (nevus, melanoocytose, medicijnen, zwangerschap, hiv, Addison) vs Maligne (melanoom - *Hutchinson teken: uitbreiding naar nagelhuid/huid*).
Beau lijnen (transversale groeivellen)	Systemische ziekte/stress/chemotherapie die groei tijdelijk stopt (tijdstip berekenbaar: nagel groeit ~3mm/maand hand, ~1mm/maand voet).

Wanneer naar de huisarts/huidarts?

• Plotselinge, onverklaarbare kleurverandering (zwart/blauw/rood/bruin band).
• Progressieve verdikking/vervorming/loslating zonder duidelijke trauma.
• Pijn, zwelling, ontlasting rond nagel (paronychie).
• Clubbing of andere systemische tekenen.
• Nagelveranderingen die niet herstellen na 3-6 maanden adequate behandeling (schimmel/trauma).

Conclusie

Nagels zijn een toegankelijk, non-invasief venster naar systemische gezondheid. **Koilonychia = denk aan ijzertekort. Clubbing = denk aan long/hart. Pitting/onycholyse/oliespots = denk aan psoriasis. Splinter bloedingen = denk aan endocarditis.** Lokale aandoeningen (schimmel, trauma) zijn veelvoorkomend, maar persistente/recidiverende klachten vragen om dieper zoeken. Een goed nagelonderzoek hoort thuis bij elk fysiek onderzoek.