Het staartbeen (coccyx) is een klein, driehoelig botje aan het einde van de wervelkolom (3-5 samengegroeide wervels). Een breuk (fractuur) of luxatie ontstaat meestal door een val op de billen (glijbaan, ijs, trap), direct traumatische slag, of barsttrauma bij bevalling. Vrouwen zijn vaker slachtoffer door bredere bekken en meer blootgestelde coccyx. Genezing duurt weken tot maanden.
Symptomen
- Scherpe, lokale pijn op staartbeen, verergerd door zitten (zachte stoel erger dan harde), opstaan, buigen, ontlasting, seks.
- Drukpijn bij palpatie (vinger op staartbeen).
- Zwelling, blauwe plek (niet altijd zichtbaar).
- Uitstraling naar billen, rug, genitale regio.
- Soms: obstipatie (angst voor pijn), urineverhoudingen.
Diagnose
- Anamnese + lichamelijk onderzoek: Palpatie per rectum (vinger in rectum) of perineum – goudstandaard voor drukpijn en mobiliteit coccyx.
- Röntgen (lateraal, zittend en staand): Toont fractuur, luxatie, spikkels, dynamische instabiliteit. AP-opname minder waardevol.
- CT/MRI: Bij onduidelijke röntgen, vage klachten, verdenking op tumor/infectie.
Conservatieve Behandeling (90% geneest zonder operatie)
- Drukvermindering zitten: Donut-/ringkussen (open midden), wedge-kussen, opgevouwen handdoek. Zittijd minimaliseren, regelmatig opstaan/lopen.
- Koelen (eerste 48u): IJspak in doek, 15-20 min, 3-4x/dag. Daarna warmte (cherry pit kussen, warmteplakker) voor spierontspanning.
- Pijnstilling: Paracetamol 1g 4x/dag. NSAID's (ibuprofen, naproxen) kortdurend als geen contra-indicaties. Topische NSAID-gel (diclofenac) op perineum.
- Stoltgangregulatie: Vezelrijk dieet, water, macrogol/lactulose bij obstipatie. Vermijd persen.
- Beckenoefeningen (Kegel): Spieren ontspannen/spanen → betere bloedcirculatie, minder spierspanning.
- Fysiotherapie (pelvische fysio): Interne manipulatie, myofasciale release, triggerpointbehandeling, houdingscorrectie, ademhalingsoefeningen.
- Manuele therapie / chiropractie: Mobilisatie coccyx/sacrum (door ervaren therapeut).
- Injecties: Corticosteroïde + lokaal anestheticum rond coccyx (gang impar blokkade) bij therapieresistente pijn.
Chirurgie (Coccygectomie)
Alleen bij refractaire pijn > 6-12 maanden ondanks adequate conservatieve behandeling. Verwijdering van (gedeelte van) coccyx. Succespercentage 70-90%. Risico's: wondinfectie, wonddehiscentie, perineale hernia, blijvende pijn, incontinentie. Alleen door ervaren orthopeed/neurochirurg/kaakchirurg.
Thuiszorg bij Verdachte Breuk (voor artsbezoek)
- Koelen, ringkussen, paracetamol, vezels, drinken, rust.
- Vermijd zitten op harde/vloer, langdurig autoken, fietsen.
- Direct naar huisarts/spoed bij: onurine/ontlasting oncontroleerbaar, voelingstaandoeningen anogenitaal, hevige bloeding, koorts.
