Gordelroos (herpes zoster) wordt veroorzaakt door heractivering van het varicella-zostervirus (VZV), dat na waterpokken (varicella) latend blijft in zeuuwganglia. Het is bekend sinds de oudheid, maar pas in 1767 onderscheidde William Heberden het van pokken. De link met waterpokken werd 1888 gesuggereerd (Von Bokay) en 1953 bewijsbaar gemaakt (Weller).
Epidemiologie En Risicofactoren
- Levenslang risico: ~30% (stijgt met leeftijd).
- Topincidentie: 50-70 jaar (immuunsenescentie).
- Risicofactoren: immuunsuppressie (HIV, chemo, biologica, corticosteroïden), stress, trauma, UV-straling, ouderdom.
- Meestal 1 episode; recidief ~5-6% (vaker bij geïmmundepressie).
Symptomen: Typisch En Herkenbaar
- Prodromaal (1-5 dagen): Hoofdpijn, duizeligheid, fotofobie, vermoeidheid, geen koorts. Pijn/branden/jeuk in dermatoom.
- Uitslag: Erythemateuze basis met geclustereerde vesikels (waterblaasjes), strikt éénzijdig, dermatomaal (meest thoracaal T3-L3, dan trigeminus V1).
- Evolutie: Vesikels → pustels → korsten (7-10 dagen) → genezing (2-4 weken). Mogelijk hypo/hyperpigmentatie, littekens.
- Pijn: Neuropatisch, brandend, stichend, hyperalgesie, allodynie. Kan voorafgaan aan uitslag (zoster sine herpete).
Complicaties
- Postherpetische neuralgie (PHN): Pijn >90 dagen na uitsragenezing. Risico: leeftijd >50, ernstige prodromale pijn, ernstige uitslag, oogbetrokkenheid, immuunsuppressie. Prevalentie 10-18%.
- Herpes zoster ophthalmicus (HZO): Trigeminus V1 → keratitis, uveïtis, glaucoom, blindheid. Oogarts binnen 24u.
- Zenuwpareses (faciaalispals/Ramsay Hunt), encephalitis, myelitis, bacteriële superinfectie.
Behandeling
Antivirale Middelen (Start <72u Na Uitslag!)
- Valaciclovir 1000mg 3x/dag 7 dagen (of 14 dagen bij HZO/immuunsuppressie).
- Famciclovir 500mg 3x/dag 7 dagen.
- Aciclovir 800mg 5x/dag 7 dagen (minder biobeschikbaar).
- IV aciclovir bij geïmmundepressie / ernstige disseminatie / HZO.
Verkort uitbraak, vermindert pijn, verlaagt PHN risico.
Pijnbestrijding (Stapsgewijs)
- Stap 1: Paracetamol + NSAID.
- Stap 2: Tramadol / codeïne.
- Stap 3: Morfine / oxycodon.
- Adjuvans: Gabapentine / pregabaliene (eerste keus neuropathische pijn), TCN (amitriptyline), SNRI (duloxetine).
- Topicaal: Lidocaine 5% plasters, capsaïcine 0,075% crème, Capsaïcine 8% patch (Qutenza®).
Overige
- Corticosteroïden (prednison 30-60mg dag 1-7, afbouwen): controverseel, alleen bij ernstige ontsteking/HZO gecombineerd met antiviraal.
- Antibiotica alleen bij bewijs bacteriële superinfectie.
- Vaccinatie: Shingrix® (recombinant, adjuvans) 2 doses 2-6 mnd uit elkaar → >90% effectief. Aanbevolen >50 jaar (VS) / >60 jaar (NL). Zelfs na eerdere zoster.
