Haloperidol: krachtig antipsychoticum, hoge D2-blokkade

Haloperidol (Haldol®) is een typisch antipsychoticum (butyrofenon) gebruikt voor schizoffrenie, acute psychose, delirium, Tourette, onrust. Hoge affiniteit voor D2-receptoren → hoge incidentie extrapiramidale bijwerkingen (EPB).

Acute dystonie (acute spasm, oculogyre crisis, laryngospasme)

• Behandeling: direct stoppen haloperidol + parenterale anticholinergica: biperideen (Akineton®) 2 mg IV/IM, of benztropine (Cogentin®) 1–2 mg IV/IM, of difenhydramine (Benadryl®) 25–50 mg IV/IM.
• Na acute fase: orale anticholinergica voortzetten (biperideen 2 mg 2–3x daags) + switch naar atypisch antipsychoticum (risperidon, olanzapine, aripiprazol, quetiapine) met lagere EPB-kans.

Akathisie (innerlijke onrust, onvermogen stil te zitten)

• Eerstelijns: dosverlaging haloperidol tot minimaal effectieve dosis.
• Medicamenteus: propranolol (β-blokker) 20–40 mg 2–3x daags, of benzodiazepines (lorazepam 1–2 mg 2–3x daags, clonazepam 0,5–1 mg 2x daags).
• Alternatief: mirtazapine 15–30 mg 's nachts, vitamine B6 (hoge dosis), amantadine.

Parkinsonisme (bradykinesie, rigiditeit, tremor, houdingsinstabiliteit)

• Behandeling: geplande doseringen anticholinergicum (biperideen 0,5–2 mg 2–3x daags, of trihexyfenidyl 2–5 mg 2–3x daags).
• Let op: anticholinergica geven droge mond, wazig zien, urineretentie, constipatie, verwardheid (vooral ouderen). Gebruik laagste effectieve dosis, korte duur.
• Betere optie: switch naar atypisch antipsychoticum (lager EPB-risico).

Tardieve dyskinesie (TD) – onwillkürlijke orofaciale/extremiteitbewegingen na langdurig gebruik

• Geen uniforme effectieve behandeling.
• Opties (individueel, off-label): vesiculäre VMAT2-remmers (valbenazine, deutetrabenazine – VS), clonazepam, propranolol, ginkgo biloba, vitamine E, amantadine, botulinetoxine-injecties.
• Preventie is cruciaal: laagste effectieve dosis, regelmatige AIMS-schaling, tijdige switch naar atypica.

Algemeen beheer EPB

1. Voorkom: kies atypisch antipsychoticum als eerste lijn (tenzij indicatie typisch vereist).
2. Monitor: AIMS (Abnormal Involuntary Movement Scale) 3–6-maandelijks.
3. Educeer patiënt/naaste over EPB-herkenning.
4. Bij EPB: dosverlaging, toevoegen anticholinergicum (kort), of switch.
5. Vermijd anticholinergica chronisch bij ouderen (verwardheid, val, dementieverslechtering).

Conclusie

Haloperidol is effectief maar brengt een hoog EPB-risico. Acute dystonie en akathisie zijn goed behandelbaar met anticholinergica respectievelijk β-blokkers/benzodiazepines. Parkinsonisme reageert op anticholinergica, maar switch naar atypica is duurzamer. Tardieve dyskinesie is moeilijk te behandelen; preventie via laagdosering, monitoring en vroege switch is de sleutel. Multidisciplinaire afstemming (psychiater, huisarts, apotheker, verpleegkundige) optimaliseert veiligheid.