Een urinalyse is een snelle, goedkope, krachtige diagnostische tool. Met een peilstok (dipstick) en microscopie krijg je inzicht in nieren, lever, bloedsuiker, infecties, zwangerschap, vergiftiging. Hier is hoe je de resultaten interpreteert.

Monsterverzameling

• Eerste ochtendurine: Meest geconcentreerd, meest diagnostisch.
• 1-2 oz (30-60 ml) in steriel beker.
• Direct testen (max 1 uur) of gekoeld bewaren (4°C, max 24u).

Macroscopische beoordeling

• Kleur: Licht geel = normaal. Donker = uitgedroogd. Rood/roze = bloed (of biet/jutten/rifampicine). Bruin = bilirubine/myeloglobine. Milky = chyluria/infectie.
• Geel: Heldere = normaal. Troebel = bacteriën, cellen, kristallen, vet, slime.
• Geur: Normaal = licht kenmerkend. Vruchtig = ketonen (diabetes/honger). Ammoniaktisch = infectie (Proteus). Vies = concentratie/bacteriën.

Dipstick chemie (kleurvergelijking na 60-120 sec)

Parameter	Normaal	Afwijkend → Betekenis
pH	4,8 - 7,5 (optimaal 6,0)	>7,0: UTI (Proteus), niertubulaire acidosis, vegetarisch dieet. <5,5: acidosis, hoog dierlijke eiwit.
Soortelijk gewicht (SG)	1,005 - 1,030	>1,030: uitgedroogd, glucosurie, proteïnurie. <1,005: diabetes insipidus, NDI, overhydratie.
Eiwit (albumine)	Negatief (< 10 mg/dl)	Positief: nierschade (glomerulair/tubulair), overvloed (myeloma), ortostatisch, vroege zwangerschap.
Glucose	Negatief	Positief: diabetes mellitus, niersuigremstoornis, zwangerschap, stress, medicijnen.
Ketonen	Negatief	Positief: diabetes (DKA), vasten, ketogeen dieet, zwangerschap, alcohol, vonno.
Bloed (hemoglobine)	Negatief	Positief: hematurie (stenen, tumor, infectie, trauma), hemoglobinurie (hemolyse), myoglobinurie (rhabdo). Vrouw: menstruatie contaminatie.
Leukocyten (esterase)	Negatief	Positief: UTI, urethritis, vaginitis. Vals positief: verontreiniging, estrogenen, hoge SG.
Nitriet	Negatief	Positief: bacteriën die nitraat → nitriet reduceren (E. coli, Klebsiella, Proteus). Specifisch voor UTI.
Urobilinoïne	0,2 - 1,0 mg/dl (< 17 µmol/l)	Verhoogd: hemolyse, leverziekte (cirrose, hepatitis), ileus. Afwezig: obstructie galwegen, antibiotica.
Bilirubine	Negatief (< 3 µmol/l)	Positief: leverziekte (hepatitis, obstructie), hemolyse, Gilbert. Vroeg teken!

Microscopie (na centrifugeren sediment)

• Erythrocyten: > 3/µl = significant. Dysmorfisch = glomerulair. Isomorf = niet-glom.
• Leukocyten: > 5/µl = significant. Pyurie = infectie/ontsteking.
• Cylinders: Hyalien = normaal bij concentratie. Granulair/celulair = nierschade. Was = tubulaire obstructie.
• Kristallen: Oxalaat, uraat, cystine, struviet, cholesterol → stenen/ziektes.
• Bacteriën/schimmels/parasieten: Infectie.
• Epitheelcellen: Normaal paar. Veel = contaminatie/ontsteking.

Rapportage volgorde (standaard)

1. Kleur
2. Soortelijk gewicht
3. pH
4. Eiwit, Glucose, Ketonen, Bloed, Leukocyten, Nitriet
5. Urobilinoïne, Bilirubine
6. Microscopie

Kritieke waarden (actie vereist)

• Hemoglobine > 3 ery/µl → uitsluiten nierfalen/vergiftiging.
• Nitriet positief → urinecultuur, antibiotica.
• Bilirubine positief → leverfuncties, echo.
• Glucose + ketonen + hoog SG → DKA uitsluiten (acute noodgeval).

Urinalyse is een screening, geen definitieve diagnose. Afwijkingen = aanleiding voor verder onderzoek. Altijd klinisch correleren (klachten, anamnese, lichamelijk onderzoek, overige lab).