Wat is Plaquenil?

Plaquenil (hydroxychloroquine) is een antimalariamiddel (4-aminoquinoline) dat immuno-modulerend werkt. Het is eerste-lijns basistherapie bij reumatoïde artritis (RA) en systemische lupus erythematodes (SLE). Effect treedt pas na 3–6 maanden op. Doelspiegel: 500–1000 ng/mL (geheel bloed).

Langdurige bijwerkingen (chronisch, hoge cumulatieve dosis)

1. Retinale toxiciteit – meest gevreesde, irreversibele

• Risico: <1% bij ≤5 mg/kg/dag (werkelijk lichaamsgewicht) en <10 jaar gebruik. Stijgt sterk bij >5 mg/kg/dag, >10 jaar, nierfalen, tamoxifene, hoge leeftijd.
• Vroege tekens: paracentrale scotoma's, wazig/vervormd zien, fotopsieën, nachtblindheid, kleurenzintuuring.
• Screening (AAO 2016-richtlijn): Basisaan 10-2 veldanalyse (Humphrey), OCT macula, fundusfoto. Vervolgens jaarlijks na 5 jaar gebruik (of direct bij risicofactoren).
• Dosisberekening: maximaal 5 mg/kg werkelijk lichaamsgewicht/dag. Bij 70 kg → max 350 mg/dag. Standaard 200–400 mg/dag overschrijdt dit vaak bij lage gewichten.

2. Neurologische aandoeningen

• Hoofdpijn, duizeligheid, spierzwakte, neuropathie, toevallen (zeldzaam), extrapiramidale symptomen.
• Meestal dose-gerelateerd; herstel na doserverlaging/stop.

3. Hematologische toxiciteit

• Leukopenie, neutropenie, trombopenie, aplastische anemie (zeer zeldzaam).
• Monitor: bloedbeeld 3-maandelijks eerste jaar, daarna 6-maandelijks.

4. Gehoorverlies & tinnitus

• Lareb (2005): 3 gevallen permanent gehoorverlies + tinnitus na langdurig gebruik. Hydroxychloroquine structureel verwant aan chloroquine (bekende ototoxiciteit).
• Advies: audiometrie bij klachten; overweeg stop bij objectieve gehoordaling.

5. Overige

• Huid: pigmentatie, exacerbatie psoriasis, lichenoïde reacties, phototoxiciteit.
• Lever: transaminasenstijging, acute hepatotoxiciteit (zeldzaam).
• Nieren: interstitiële nefritis (zeldzaam).
• GI: misselijkheid, diarree, buikpijn (vaak tijdelijk).
• Cardiotoxiciteit: QT-verlenging, cardiomyopathie (zeer zeldzaam, cumulatieve dosis).

Monitoringprotocol (NHG / EULAR / AAO)

Parameter	Frequentie
Bloedbeeld, kreatinine, leverenzymen	Start, 1 maand, daarna 3–6 maandelijks
Oogonderzoek (10-2 VF, OCT, fundus)	Basisaan, dan jaarlijks na 5 jaar (of direct bij risico)
Gewicht, bloeddruk, urine	Elke controle
Vraag naar visusklachten, gehoor, huid	Elke controle

Conclusie

Plaquenil is een hoeksteen in RA/SLE met gunstig voordeel/risicoprofiel mits correct gedoseerd (≤5 mg/kg werkelijk gewicht) en gemonitord. Retinale toxiciteit is de belangrijkste langdurige zorg; vroege detectie via OCT/veldanalyse voorkomt irreversibele visusschade. Neurologische, hematologische, otologische en cutane bijwerkingen zijn zeldzamer maar vereisen alertheid. Gedeelde besluitvorming en structuurmatige follow-up zijn essentieel.